به گفته يک مسئول وزارت امور خارجه، گسترش غير مجاز و سريع سلاح های هسته ای و فناوری مربوطه تهديدی است برای صلح و امنيت بين المللی و کشورهای متعهد به توقف خطر افزايش اين تهديد بايد با همکاری با يکديگر پيمان منع گسترش سلاح های هسته ای 1970 را تقويت کنند.
مارک فيتزپاتريک (1) معاون جانشين دستيار وزير در امور منع گسترش می گويد، "تجربه پنج سال اخير ما نشان می دهد که خطر گسترش سلاح های هسته ای همچنان رشد خواهد کرد. در صورتی که ما گسترش دهندگان را دست کم گرفته و اين تهديد را با هشياری و خلاقيت مورد خطاب قرار ندهيم، نه تنها منع گسترش، بلکه صلح و امنيت بين المللی هم دچار آسيب خواهد شد."
او در 17 مارس در يکی از جلسات کميته امنيت نيم کره سازمان کشورهای آمريکايی (2) که در واشنگتن برگزار شد اعلام کرد که کنفرانسی از 2 تا 27 مه در سازمان ملل متحد در نيويورک به منظور بررسی پيمان منع گسترش سلاح های هسته ای و جستجوی راه های تقويت شرايط آن برگزار خواهد شد.
فيتزپاتريک گفت هر کشور عضو اين پيمان بايد در جهت ايجاد زير ساخت های لازم در مورد خطاب قرار دادن تهديدهای مطرح شده از سوی عاملان غير دولتی در پی گسترش سلاح های هسته ای يا فناوری مرتبط برای ساختن چنين سلاح هايی کوشا باشند.
او گفت، قطعنامه 1540 شورای امنيت سازمان ملل متحد تصريح می کند که کشورها نبايد از آنهايی که به دنبال گسترش سلاح های کشتار جمعی هستند حمايت کنند. اين قطعنامه همچنين کشورها را ملزم می کند که قوانين لازم برای جلوگيری از گسترش سلاح های هسته ای را تصويب کرده و فناوری، مواد، و تجهيزات حساس درون مرزهای خود را تحت نظارت دقيق قرار دهند.
اين قطعنامه، به گفته وی، "از کشورهای دارای منابع و تخصص لازم دعوت می کند تا به کشورهايی که در برآورده کردن اين الزامات به کمک احتياج داشته ياری رسانند."
فيتزپاتريک گفت کشورها بايد همچنين تلاش های خود در جهت انطباق با شرايط اين قطعنامه را گزارش دهند.
او گفت، "اين گزارش ها ابزار مهمی خواهند بود برای درک ابعاد چالش پيش روی ما و يافتن بهترين روش به منظور مورد خطاب قرار دادن آن."
متن اظهارات فيتزپاتريک به شرح زير است:
(آغاز متن)
مصاف با چالش های منع گسترش: قطعنامه 1540 سازمان ملل متحد و کنفرانس بررسی پيمان منع گسترش
مارک فيتزپاتريک، معاون جانشين دستيار وزير
اظهارات ايراد شده در جلسه کميته امنيت نيم کره سازمان کشورهای آمريکايی (2)
واشنگتن دی سی
17 مارس 2005
چالش های امروز منع گسترش
اين ماه سی و پنجمين سالگرد نافذ شدن پيمان منع گسترش سلاح های هسته ای است. اين پيمان در بدو شروع، منعکس کننده اين طرز تفکر بود که گسترش سلاح های هسته ای به کشورهای بيشتر با ترويج صلح و امنيت بين المللی در تضاد است. امروز، اين معيار و پيمان مجسم کننده آن تقريبا جهانی هستند. با وجود اين پيمان به عنوان سنگ زير بنا، کشورهای متعهد به ريشه کنی گسترش رژيم منع گسترش هسته ای را بنا نهادند که شبکه ای است مشترک برای تقويت اقدامات ملی، موافقت های چند جانبه و تعهدات بين المللی برآمده از پيمان، به منظور ممانعت از گسترش سلاح های هسته ای به کشورهای بيشتر. با افزايش تهديدهای ناشی از گسترش سلاح های هسته ای، طرفين رژيم نيز چارچوب منع گسترش را تقويت و برای مبارزه با اين تهديد در تمامی ابعاد آن به ابزار موجود اضافه کردند.
تجربه پنج سال اخير ما نشان می دهد که خطر گسترش سلاح های هسته ای همچنان رشد خواهد کرد. در صورتی که ما گسترش دهندگان را دست کم گرفته و اين تهديد را با هشياری و خلاقيت مورد خطاب قرار ندهيم، نه تنها منع گسترش، بلکه صلح و امنيت بين المللی هم دچار آسيب خواهد شد. 11 سپتامبر 2001 اين نکته را آشکار ساخت که تمايل تروريست ها برای توليد مرگ و نيستی حد و مرز ندارد. تحقيقات متعاقب نشان دهنده علاقه تروريست ها به دستيابی به سلاح های کشتار جمعی و از جمله سلاح های هسته ای برای نيل به اين اهداف است. اين مسئله با کشف شبکه مخفی تجارت هسته ای الغدير خان اهميت بيشتر يافت. اين شبکه نمونه ای از احتمال دست داشتن عاملان غير دولتی در گسترش سلاح های هسته ای و دسترسی عاملان غير دولتی به تجهيزات و فناوری مربوطه است.
اما چالش فقط از سوی عاملان غير دولتی نيست. فهرست مشتريان و تماس های القادر خان، علاوه بر شواهد کشف شده از سوی آژانس بين المللی انرژی اتمی، اين نکته را به خوبی آشکار ساخته که برخی از کشورهای علی رغم تعهدات خود در پی دستيابی به سلاح های هسته ای هستند. اين کشورها با نه تنها انحراف از برنامه های هسته ای صلح آميز، بلکه با پيگيری برنامه های تسليحاتی هسته ای موازی هم عمل می کنند. برملا شدن شبکه القادر خان موجب برملا شدن برنامه تسليحاتی هسته ای کشور ليبی شد: برنامه ای که ليبی از همان زمان به عنوان بخشی از تصميم استراتژيک خود برای بازگشت به انطباق کامل با رژيم منع گسترش به طور قابل تاييدی منحل کرد.
اما دو کشور ديگر که در پی سلاح های هسته ای بوده، کره شمالی و ايران، از مثال ليبی پيروی نکردند. در طول دو سال اخير، ايران به خواست های جامعه بين المللی برای انطباق با تعهدات بين المللی اش با انکار، فريبکاری، و تاخير اندازی پاسخ داده است. کره شمالی حتی بازرسان آژانس بين المللی انرژی اتمی را از خاک خود اخراج کرد تا از پيمان کنع گسترش خارج شده و اعلام کند که سلاح هسته ای دارد.
تروريسم، تجارت غير قانونی، و عدم انتطباق با تعهدات منع گسترش همگی ما را تهديد می کند. آسيب های تروريسم، اين آفت جهانی، به کشورهای هدف حمله محدود نمی شود. مانند تروريسم، تجارت غير قانونی در جستجوی فرصت هايی است که بدون توجه به تعهد کشورها به منع گسترش هسته ای يافت می شود. به طور قطع، در صورتی که اعضای پيمان منع گسترش به تعهدات خود احترام نگذاشته و ديگر اعضا هم آنها را پاسخگو قرار ندهند، از امنيت تمامی ما کاسته می شود.
به عنوان کشورهای عضو پيمان منع گسترش متعهد به حفظ و بهبود صلح و امنيت بين المللی، ما، اعضای سازمان کشورهای آمريکايی بايد به اين تهديدها پاسخ گوييم. اقداماتی وجود دارد که همه ما می توانيم و بايد برای تقويت رژيم منع گسترش در سطوح مختلف آن اتخاذ کنيم. تمايل دارم که دو مورد از آنها را در اينجا مورد اشاره قرار دهم: در سطح ملی، اجرای قطعنامه 1540 شورای امنيت سازمان ملل متحد، و، در سطح پيمان، همکاری برای تقويت پيمان منع گسترش در کنفرانس آتی بررسی پيمان منع گسترش 2005.
قطعنامه 1540 شورای امنيت سازمان ملل متحد
قطعنامه 1540 شورای امنيت سازمان ملل متحد ريشه در بيانيه 1992 شورای امنيت دارد که به موجب آن اين شورا برای اولين بار تاييد نمود که گسترش سلاح های کشتار جمعی تهديدی بر ضد صلح و امنيت بين المللی به شمار می رود. در پائيز 2003، با درک همبستگی ميان عاملان غير دولتی، تروريسم، و گسترش سلاح های کشتلر جمعی، آقای بوش خواستار صدور قطعنامه ای از سوی شورای امنيت شد که از کشورها بخواهد تا گسترش سلاح های کشتار جمعی را جرم شناخته، اقدامات نظارتی بيشتری بر صادرات خود اعمال کرده، و مواد حساس موجود در درون مرزهای خود را ايمن نگه دارد. او اين خواست را در فوريه 2004 مجددا مطرح کرد و در آوريل سال گذشته شورای امنيت قطعنامه 1540 را به موجب فصل 7 منشور سازمان ملل متحد به اتفاق آرا به تصويب رساند. قطعنامه 1540 نمايانگر درک بين المللی از اين نکته است که اعمال نظارت جامع و موثر و اتخاذ تدابير اجرايی بر ضد گسترش سلاح های کشتار جمعی برای کشورهای عضو يک الزام است، نه يک انتخاب.
قطعنامه 1540 کشورها را ملزم می کند در جهت ايجاد زير ساخت های لازم برای مورد خطاب قرار دادن تهديدهای مطرح شده از سوی عاملان غير دولتی در پی گسترش سلاح های هسته ای يا فناوری مرتبط برای ساختن چنين سلاح هايی کوشا باشند. بنا به تصميم اين قطعنامه، کشورها نبايد از عاملان غير دولتی درگير در چنين فعاليت هايی به هيچ نحوی حمايت کرده و کشورها بايد قوانين لازم برای جلوگيری از اين فعاليت ها در خاک خود را به تصويب رسانده، اجرا کنند. اين قطعنامه کشورها را ملزم می کند که فناوری، مواد، و تجهيزات حساس درون مرزهای خود را تحت نظارت قرار دهند. و از کشورهای دارای منابع و تخصص لازم دعوت می کند تا به کشورهايی که در برآورده کردن اين الزامات به کمک احتياج داشته ياری رسانند. توجه قطعنامه 1540 شورای امنيت معطوف به اقداماتی است که کشورها بايد در بعد داخلی، از لحاظ تصويب و اجرای تدابير نظارتی به منظور بستن شکاف بين اراده جهانی بر ضد گسترش و اقدامات ملموس برای اعمال اين اراده اتخاذ کنند. با الزام همگی کشورها به اقدام، اين قطعنامه تصديق می کند که گسترش دهندگان در جستجوی مسيرهای همراه با حداقل مقاومت هستند - مرزهای حراست نشده، مقررات اجرا نشده، نظام های صدور جواز بيش از اندازه آسان گير. در صورتی که بخواهيم از پس چالش های موجود برآييم، بايد هر يک از حلقه های زنجير را تقويت کنيم.
ما همچنين بايد الزام ديگر اين قطعنامه، يعنی ارائه گزارش از سوی کشورها در خصوص تلاش های به عمل آمده را جدی بگيريم. اين گزارش ها ابزار مهمی خواهند بود برای درک ابعاد چالش پيش روی ما و يافتن بهترين روش های مناسب مورد خطاب قرار دادن آن. تا اين ماه، تنها 106 کشور گزارش ارائه داده اند. از ميان کل اعضای فعال سازمان کشورهای آمريکايی، 17 کشور اين الزام را رعايت کرده، و 17 عضو ديگر تاکنون اقدامی به عمل نياورده اند. ايالات متحده گزارش خود که حاصل ساعت های طولانی کار آژانس های مختلف ايالات متحده درگير در بخش های مورد توجه اين قطعنامه است را ارائه داده. ايالات متحده از تمامی کشورها می خواهد تا گزارش های خود را ارائه داده، اما نه فقط برای انجام يک تعهد، بلکه برای اينکه قطعنامه 1540 تهديدی بر ضد تمامی ما را مورد خطاب قرار می دهد.
به نفع همه ما است که در مورد توان خود در پاسخگويی به تهديدهای گسترش بی پرده و صريح باشيم. اقدام کشورها در جهت بازبينی و نقد قوانين و مقررات خود به بستن شکاف های ملی، منطقه ای، و بين المللی کمک می کند. اين فرايند می تواند رسيدن به "بهترين شيوه" را برای کشورها تسهيل کند. البته هيچ کسی قصد تحميل يک بهترين شيوه واحد به همه را ندارد؛ بلکه، قصد حداکثر کارکرد، حتی در شرايط محلی است. کميته منع گسترش در نيويورک در حال تلاش برای گردهم آوردن گروهی از کارشناسان برای بررسی گزارش های کشورها است. اين بررسی ها به برقراری تعادل ميان کمک های فراهم شده و نيازهای کشورهای عضو کمک کرده و ايالات متحده آماده دادن چنين کمک هايی در صورت امکان است.
کنفرانس بررسی پيمان منع گسترش 2005
کشورهايی که تاکنون گزارش مورد نظر قطعنامه 1540 شورای امنيت را ارائه نداده اند بايد گزارش های خود را هر چه سريع تر يا تا قبل از 2 مه که روز گشايش کنفرانس بررسی پيمان منع گسترش بوده تنظيم و تحويل دهند. کنفرانس های بررسی پيمان منع گسترش اين فرصت را به هر عضو می دهند که نگاه دقيقی به تمامی جوانب اجرای پيمان کرده، پيشرفت رژيم را مورد ارزيابی قرار داده، و دستور کاری برای سال های آتی تهيه نمايند. ما بايد از اين فرصت خردمندانه استفاده کنيم. کنفرانس بررسی بايد عدم انطباق با تدابير منع گسترشی پيمان را مورد خطاب قرار داده، راه هايی برای جبران اين اقدامات يافته، و از مراحل لازم برای تقويت اين تدابير به نفع امنيت تمامی اعضا حمايت کند.
در سی پنجمين سالگرد نافذ شدن پيمان منع گسترش و در آستانه برگزاری کنفرانس بررسی آتی، آقای بوش عزم ايالات متحده برای اجرای کليه تعهدات تحت اين پيمان و همکاری برای تضمين بقای پيمان منع گسترش به منظور حفظ صلح و امنيت جهانی را مورد تاکيد مجدد قرار داد. به منظور آماده شدن برای کنفرانس بررسی، ايالات متحده يک سری توصيه در جهت تقويت پيمان منع گسترش تهيه کرده. از جمله اين توصيه ها می توان به لزوم پافشاری بر حفظ معيارهای بالايی برای انطباق با بندهای 1، 2، و 3 پيمان و تصريح اين نکته که تنها طرفين منطبق با تعهدات منع گسترشی خود واجد شرايط دريافت مزايای بند 4 هستند اشاره کرد. توصيه های ما همچنين شامل پيشنهادی برای مورد خطاب قرار دادن پيامدهای صادر کردن فناوری چرخه سوخت هسته ای است. ايالات متحده در خصوص توصيه های خود با بسياری از طرفين پيمان و با نامزد رياست کنفرانس، آقای سرجيو دوارته (2) از کشور برزيل، رايزنی هايی انجام داده. ما اين کوشش ها را در جلسات قبلی و در خود کنفرانس پيگيری خواهيم کرد و از رايزنی های بيشتر اعضای سازمان کشورهای آمريکايی استقبال می کنيم.
اجازه می خواهم که در چند دقيقه باقيمانده به برخی از راه هايی اشاره کنم که طرفين می توانند از کنفرانس بررسی به منظور تقويت پيمان منع گسترش و انطباق با شرايط آن، و دادن حمايت سياسی لازم به طرح هايی که به منظور تقويت پيمان و رژيم مطرح می شود استفاده کنند.
کشورهای طرف می توانند از کنفرانس بررسی برای رسيدن به درک متقابلی از تعهدات منع گسترشی تحت پيمان، نوع فعاليت هايی که عدم انطباق محسوب می شود، و اتخاذ تدابير لازم برای اجرای اين تعهدات استفاده کنند. ما بايد بر انطباق بی چون و چرا با مقررات و ابزار موجود تاکيد فراوان داشته باشيم. برای مثال، به منظور انطباق با بند 2 ماده 2، کشورهای فاقد سلاح های هسته ای نبايد به اقداماتی که توان تسليحاتی هسته ای ايجاد می کند دست بزنند. به موجب اين ماده، کشورها بايد فعاليت های خود را با آنچنان شفافيتی اعلام کرده تا مقاصد صلح آميز خود را به اثبات برسانند. و کشورهای خاطی حق اين ادعا که ماده 4 از برنامه هسته ای آنها در برابر اقدام کشورهای ديگر دفاع می کند را نداشته.
اعضا همچنين می توانند از کنفرانس بررسی به منظور تاکيد بر لزوم انطباق با تعهدات منع گسترشی و اعلام تعهد خود نسبت به تضمين وجود و اعمال صحيح قوانين و نظارت های لازم برای برآورده کردن اين تعهدات استفاده کنند. قطعنامه 1540 شورای امنيت سازمان ملل متحد راهنمای عالی ای برای برآوردن اين تعهدات است. تمامی کشورهای عضو سازمان کشورهای آمريکايی بايد به موجب ماده 3 پيمان موافقتنامه های پادمانی جامع داشته و يا دست کم چنين موافقتنامه هايی را به امضا رسانده باشند. ما بايد از فرصتی که اين کنفرانس به دست می دهد استفاده کرده تا از 39 کشور عضو پيمان منع گسترش که تاکنون موافقتنامه های پادمانی جامعی امضا يا اجرا نکرده بخواهيم تا به اين تعهد پيمانی خود عمل کنند.
کنفرانس بررسی بايد اين موضع که کشورهای عضو پيمان کشورهای خاطی را پاسخگو قرار خواهند داد را به روشنی تفهيم کند. ايران و کره شمالی نبايد اجازه داشته باشند که پيمان منع گسترش را بدون متحمل شدن عواقب نقض کنند. بايد روشن کنيم که اراده سياسی لازم برای حمايت از اين رژيم را داريم. کشورهايی که تحت اين پيمان از داشتن سلاح های هسته ای صرف نظر کرده نبايد نسبت به اقدامات ناقضان پيمان آسيب پذير باشند.
اين کنفرانس بايد همچنين هدف پيروی جهانی از پيمان منع گسترش را تقويت و مجددا تاکيد کند که هند، اسرائيل، و پاکستان می توانند تنها به عنوان کشورهای فاقد سلاح های هسته ای به پيمان بپيوندند. مانند آفريقای جنوبی و اوکراين در اوائل دهه 90، اين کشورها بايد از سلاح های هسته ای دست کشيده و پادمان های آژانس بين المللی انرژی اتمی را در تمام فعاليت های هسته ای خود بپذيرند.
آژانس بين الملی انرژی اتمی بايد ابزار لازم برای انجام کار خود، که از جمله آن می توان به جلب پيروی جهانی از پروتوکل الحاقی اشاره کرد را در اختيار داشته باشد. در حال حاضر، يک صد و دو کشور عضو پيمان منع گسترش پروتکل های الحاقی خود را به تصويب شورای حکام آژانس رسانده، 90 عضو پروتکل الحاقی امضا کرده، و 65 پروتکل الحاقی نافذ است. در ميان کشورهای عضو سازمان کشورهای آمريکايی، 10 پروتکل الحاقی نافذ است؛ چهار پروتکل که شامل پروتکل ايالات متحده می شود به امضا رسيده؛ و شورای حکام يکی ديگر را به تصويب رسانده. اعضای بسياری، از جمله کشورهای عضو سازمان کشورهای آمريکايی، درگير کوشش های دراز مدتی در جهت تشويق ديگر اعضا به پيروی از موافقتنامه های پادمانی و پروتکل الحاقی هستند. کنفرانس بررسی می تواند با خواستار شدن پيروی جهانی از پروتکل الحاقی و تعيين آن به عنوان بخشی از معيارهای پادمانی و يک پيش شرط، از پروتکل الحاقی حمايت سياسی قدرتمندی به عمل آورند. کشورهای عضو سازمان های کشورهای آمريکايی که پروتکل الحاقی را به مرحله اجرا گذاشته بايد صدای خود را به اين خواست بيافزايند. کشورهای عضو سازمان های کشورهای آمريکايی فاقد پروتکل های الحاقی بايد به منظور حمايت از آژانس بين المللی انرژی اتمی در جهت امضا و اجرای هر چه سريع تر پروتکل های الحاقی اقدام و ديگران را نيز به اين کار تشويق کنند.
کنفرانس بررسی همچنين بايد مسئله پيامدهای گسترشی ناشی از در اختيار داشتن چرخه سوخت کامل را مورد خطاب قرار دهد. دو دهه تجربه در اين زمينه به ما می گويد که بايد نسبت به سوء استفاده احتمالی از فناوری غنی سازی و باز فراوری هشيار باشيم. مسئله محدود سازی انتقال فناوری حساس در جايی ديگر، و نه قبل از برگزاری کنفرانس بررسی حل خواهد شد. کنفرانس بررسی می تواند در رسيدن به اين راه حل کمک کند. اين کنفرانس می تواند با نگاهی جدی به مسئله گسترش سلاح های هسته ای و چرخه سوخت کامل، حمايت سياسی لازم برای مورد خطاب قرار دادن آن را فراهم آورد. از نظر ايالات متحده، راه حل اين مسئله محدود سازی گسترش فناوری غنی سازی و باز فراوری به فراتر از کشورهايی است که در حال حاضر تاسيسات هسته ای تمام عيار و در حال کار دارند.
در حالی که ما به حمايت و تقويت زير ساخت های ملی خود و رژيم های منع گسترشی موجود ادامه می دهيم، گسترش دهندگان سلاح های هسته ای و آنهايی که تهيه توان های مرگبار را تسهيل می کنند قوانين، پيمان ها، و نظارت های موجود ضد گسترش سلاح های کشتار جمعی را نقض می کنند. کنفرانس بررسی بايد اين موضوع و همچنين ضرورت اتخاذ تدابير جمعی به منظور پاسخ دادن به چنين فعاليت های غير قانونی ای را مورد توجه قرار دهد. يک فعاليت بخصوصی که کنفرانس بررسی می تواند به رسميت بشناسد طرح امنيت گسترش (3) است. اين طرح اقدام مبتکرانه ای است که مکمل اهداف پيمان منع گسترش سلاح های هسته ای بوده و موجب تقويت آن می شود.
بخش آخر
همانطور که می دانيد، کشور برزيل برای رياست کنفرانس بررسی 2005 تعيين شده. تمامی اعضای سازمان کشورهای آمريکايی بايد از فرصت فراهم آمده توسط اين کنفرانس استفاده کرده تا در تقويت رژيم منع گسترش، پيمان ، و امنيت بين المللی پيشتاز باشد. آقای بوش در سخنان خود در سی و پنجمين سالگرد نافذ شدن پيمان منع گسترش، از تمامی کشورهای عضو پيمان خواست که "در جهت غلبه کردن بر چالش های موجود در پيش روی پيمان منع گسترش و امنيت مشترک همه ما اقدامات سريع و موثر به عمل آورند." تمامی اعضای سازمان کشورهای آمريکايی بايد برای رويارويی با چالش گسترش سلاح های هسته ای برخيزند. انطباق با الزامات قطعنامه 1540 و استفاده هر چه بيشتر از کنفرانس بررسی به منظور تقويت انطباق با تعهدات منع گسترشی پيمان دو راه حياتی برای پاسخگويی به اين چالش ها است.
1. Mark Fitzpatrick
2. Organization of American States Committee on Hemispheric Security
|
